Dönemin Ruhunu Ele Veren O Eski Saatlerde Okul Çıkışı Pasajlarda Oyalanmanın Gençliğe Karıştığı Yıllar: Geçmişe Bakınca Neden Daha Parlak Görünüyor Tatil Kokulu Günler

Bazı şehirlerin hafızası, tam ders zili sustuktan sonra başlar. Okul çantasının omuza bir parça daha hafif asıldığı, lacivert önlüklerin ya da ceketlerin gün boyu taşıdığı ciddiyetin yavaş yavaş çözüldüğü o saatlerde pasajların içi başka türlü parlar. Cam vitrinlere vuran ikindi ışığı, kasetçiden sızan hafif müzik, kırtasiye raflarında dizili defterlerin kâğıt kokusu ve ayakkabı tamircisinin önündeki küçük tabureler; bütün bunlar gençliğin acele etmeyen tarafına alan açardı. Eve hemen dönmek yerine birkaç dükkân önünde oyalanmak, bakmadan geçilen bir afişe yeniden göz atmak ya da arkadaşlarla gazozu paylaşarak merdiven başında durmak, sanki yaz tatilinin provası gibiydi. Bu yüzden geçmişe bakınca o günler yalnız eski değil, daha parlak görünür. Zamanın İzinde açısından okul çıkışı pasajları, şehir hayatının hem gündelik hem de duygusal eşiklerinden biriydi. Eski gazetelerde yeni açılan pasajlardan, vitrin yarışlarından ya da gençlerin uğradığı meşhur dükkânlardan söz edilirdi; fakat asıl hikâye satır aralarında kalan gündelik bekleyişte saklıydı. Pasajlar sadece alışveriş yeri değildi. Öğrenciler için biraz serbestlik, biraz merak, biraz da büyüme duygusu taşıyan yarı kamusal sahnelerdiler. Dışarıda sokak tozu, içeride serin taş zemin, tavandan sarkan sarı ışıklar ve dükkân sahiplerinin yarı tanıdık bakışları arasında çocuklukla gençlik birbirine karışırdı. Şehir, okuldan çıkmış bir gencin üzerindeki disiplinle boş zaman arzusunu tam bu dar koridorlarda uzlaştırırdı. O yılların bugün tatil kokulu hatırlanmasının sebebi, mevsimin gerçekten yaz olması kadar, yaz hissinin erkenden başlamasıydı. Mayıs sonundan itibaren dersler sürse bile zihnin bir yanı çoktan denize, bağa, memlekete ya da uzun akşamlara açılırdı. Pasajlarda oyalanmak bu bekleyişin küçük töreniydi. Bir plak kapağına uzun uzun bakmak, ucuz bir güneş gözlüğünü denemek, tezgahtaki renkli tokalara göz gezdirmek ya da sinema gişesindeki afişleri incelemek; bunların her biri yaklaşan tatilin henüz başlamamış özgürlüğünü taşırdı. Çocuklar harçlığını dikkatle sayar, gençler aynı dükkâna ikinci kez uğramanın bahanesini bulur, esnaf ise bu telaşsız dolaşmayı yadırgamazdı. Çünkü pasajlar, şehirde oyalanmanın meşru ve güvenli adresleriydi. Bu hafızayı kuvvetlendiren şeylerden biri de pasajların ses düzeniydi. Yarı açık kapılardan gelen vantilatör uğultusu, terzinin makine sesi, saatçinin çekmecesi, çaycı tabağının şıngırtısı ve uzak bir radyodan duyulan yaz şarkısı birbirine karışırdı. Hiçbiri baskın değildi; ama hepsi birlikte okul sonrasının gevşeyen ritmini kurardı. Arkadaş grubundan biri eve geç kalmaktan çekinir, biri yeni aldığı kalemi gösterir, biri de vitrindeki ayakkabıya bakıp susardı. Gençliğin kendini kurduğu pek çok küçük duygu, işte bu aralarda şekillenirdi. Büyük olaylar yaşanmazdı belki, ama kişi ilk kez kendine ait zamanı olduğunu oralarda hissederdi. Tatil kokulu günler, biraz da bu yüzden bugünden bakınca ışığı artmış sahneler gibi görünür. Bugün aynı saatleri hatırlarken hissedilen parlaklık, geçmişin kusursuzluğundan değil; o geçiş anlarının toplu sıcaklığından gelir. Okul çıkışı pasajlar, ne bütünüyle çocukluğa ne de bütünüyle yetişkinliğe ait yerlerdi. Tam arada dururlar, insana deneme hakkı verirlerdi. Bir dükkâna girip çıkmak, vitrinde kendine bakmak, arkadaşla rota uzatmak, eve birkaç dakika geç dönmek... Bunların hepsi gençliğin sessiz terbiyesiydi. Eski şehir hayatında pasajlar bu yüzden yalnız ticaret koridorları değil, büyümenin görünmez derslikleri olarak kaldı. Geçmişe dönüp baktığımızda o günlerin daha parlak görünmesi şaşırtıcı değil; çünkü orada gençlik, serin taş zeminde ve yaklaşan yazın kokusunda kendi sesini ilk kez duyuyordu.

---